Axit axetic là gì? Acid acetic băng là gì, tính chất ứng dụng

Axit axetic là một trong những hợp chất hóa học quen thuộc và có vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực của đời sống cũng như sản xuất công nghiệp. Không chỉ được biết đến rộng rãi dưới dạng giấm ăn trong thực phẩm hằng ngày, axit axetic còn là nguyên liệu không thể thiếu trong các ngành như hóa chất, dệt nhuộm, xử lý nước, sản xuất nhựa, sơn và dược phẩm. Vậy axit axetic là gì, có những đặc điểm, tính chất và ứng dụng nổi bật nào? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về loại axit hữu cơ phổ biến này, từ khái niệm cơ bản đến những lưu ý quan trọng khi sử dụng trong thực tế.

Axit axetic (Acid acetic) là gì?

Axit axetic, còn gọi là axit ethanoic, là một hợp chất hữu cơ quan trọng thuộc nhóm axit cacboxylic, có công thức hóa học CH₃COOH. Đây là chất lỏng không màu, có vị chua và mùi hăng đặc trưng, được biết đến rộng rãi là thành phần chính của giấm, chiếm tối thiểu khoảng 4% theo thể tích.

Axit axetic là axit yếu, yếu hơn các axit vô cơ mạnh như HCl, H₂SO₄, HNO₃ nhưng mạnh hơn axit cacbonic (H₂CO₃). Nhờ tính chất này, nó được ứng dụng rất phổ biến trong đời sống và công nghiệp.

Ngoài tên gọi axit axetic, chất này còn được biết đến với nhiều tên khác như: Axetic acid, acid ethanoic, ethylic acid, hydro axetat (HAc), dấm,…

Ở dạng dung dịch loãng (như giấm), axit axetic khá an toàn; tuy nhiên khi ở nồng độ cao, nó có thể gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp.

Đặc điểm và tính chất hóa học của dung dịch axit acetic

• Công thức hóa học: CH₃COOH
• Khối lượng phân tử: 60,05 g/mol
• Điểm sôi: 118C
• Điểm đông đặc: 16,6C

Tính chất hóa học:

• Là axit yếu, có khả năng:
  • Phản ứng với kim loại (giải phóng H₂)
  • Phản ứng với oxit kim loại, bazơ (hydroxide) tạo thành muối acetat
• Dễ hòa tan trong nước, tạo dung dịch axit Axetic khi pha loãng

Nhờ các tính chất hóa học này, axit Axetic được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm, hóa chất, dược phẩm và xử lý công nghiệp.

Acid Axetic băng là gì? Khác gì với axit axetic thông thường?

Acid Axetic băng (Glacial Axetic Acid) là axit axetic tinh khiết, không pha loãng, với hàm lượng 100% CH₃COOH, không chứa nước.

Tính chất vật lý của axit Axetic băng

• Trạng thái: Chất lỏng không màu
• Mùi: Hắc, nồng, đặc trưng
• Vị: Chua
• Khối lượng riêng:
  • Dạng lỏng: ~1,049 g/cm³
  • Dạng rắn: ~1,266 g/cm³
• Nhiệt độ nóng chảy: 16,6 – 16,7C
• Nhiệt độ sôi: 118C
• Độ tan trong nước: Tan vô hạn
• Tác dụng với quỳ tím: Làm quỳ tím chuyển sang màu đỏ

Axit Axetic tinh khiết khi ở nhiệt độ dưới 16,6C sẽ kết tinh thành dạng rắn giống băng, đây là cơ sở của tên gọi “axit Axetic băng”.

Phân biệt axit Axetic và axit Axetic băng

• Axit Axetic có tính ăn mòn, đặc biệt ở nồng độ cao
• Có thể gây kích ứng hoặc tổn thương da nếu tiếp xúc trực tiếp
• Cần sử dụng đồ bảo hộ phù hợp khi làm việc với dung dịch đậm đặc

>>> Xem thêm: axit oxalic

Công thức phân tử của axit axetic

Axit axetic (Axetic acid) là một hợp chất hữu cơ quan trọng, có công thức phân tử CH₃COOH, gồm 2 nguyên tử cacbon (C), 4 nguyên tử hydro (H) và 2 nguyên tử oxi (O).

Về cấu tạo, phân tử axit axetic gồm hai phần chính:

• Nhóm CH₃ (methyl): gồm 1 nguyên tử cacbon liên kết với 3 nguyên tử hydro.
• Nhóm COOH (carboxyl): gồm 1 nguyên tử cacbon liên kết với 2 nguyên tử oxi, trong đó một nguyên tử oxi liên kết với hydro.

Chính nhóm carboxyl (–COOH) quyết định tính axit của axit axetic, vì nhóm này có khả năng phân ly và giải phóng ion H⁺ trong nước, làm dung dịch có tính axit.

Công thức CH₃COOH không chỉ cho biết thành phần nguyên tử mà còn giúp hiểu rõ cấu trúc, từ đó dự đoán được tính chất hóa học và các ứng dụng thực tế của axit axetic trong đời sống và công nghiệp.

Tính chất hóa học của Axit Axetic (CH₃COOH)

Axit axetic là một axit hữu cơ yếu, có đầy đủ các tính chất hóa học đặc trưng của axit.

Tính axit

• Làm quỳ tím chuyển sang màu đỏ.
• Phân li yếu trong nước:CH₃COOH ⇌ CH₃COO^– + H⁺

Tác dụng với bazơ

Tạo thành muối axetat và nước:

• CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O
• 2CH₃COOH + Cu(OH)₂ → (CH₃COO)₂Cu + 2H₂O
  (dung dịch màu xanh)

Tác dụng với oxit bazơ

Tạo thành muối và nước:

• 2CH₃COOH + CaO → Ca(CH₃COO)₂ + H₂O

Tác dụng với kim loại đứng trước H

Giải phóng khí H₂:

• 2CH₃COOH + Na → 2CH₃COONa + H₂
• Mg + 2CH₃COOH → Mg(CH₃COO)₂ + H₂

Tác dụng với muối cacbonat và hiđrocacbonat

Giải phóng khí CO₂:

• CH₃COOH + CaCO₃ → Ca(CH₃COO)₂ + H₂O + CO₂
• CH₃COOH + NaHCO₃ → CH₃COONa + H₂O + CO₂
• Na₂CO₃ + 2CH₃COOH → 2CH₃COONa + H₂O + CO₂

Phản ứng este hóa

Axit axetic tác dụng với ancol (xúc tác H₂SO₄ đặc, đun nóng) tạo este và nước:

CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O

Sản phẩm: etyl axetat

Tính khử

Axit axetic có thể khử một số chất oxi hóa mạnh:

• Với KMnO₄:2KMnO₄ + 5CH₃COOH + 3H₂SO₄ →
  2KHSO₄ + 2MnSO₄ + 5CO₂ + 8H₂O
• Với Br₂:CH₃COOH + Br₂ → CH₂BrCOOH + HBr

Điều chế axit axetic (CH₃COOH)

Axit axetic là một hóa chất quan trọng, được sản xuất bằng nhiều phương pháp khác nhau. Việc lựa chọn phương pháp điều chế phụ thuộc vào quy mô sản xuất, nguyên liệu đầu vào, chi phí đầu tư và yêu cầu về độ tinh khiết sản phẩm.

Cacbonyl hóa methanol

Đây là phương pháp phổ biến nhất trong công nghiệp hiện nay.
CH₃OH + CO → CH₃COOH
Quá trình diễn ra thông qua chất trung gian iodometan và xúc tác phức kim loại:
CH₃OH + HI → CH₃I + H₂O
CH₃I + CO → CH₃COI
CH₃COI + H₂O → CH₃COOH + HI

• Hiệu suất cao
• Nguyên liệu rẻ, dễ kiếm
• Phù hợp sản xuất quy mô lớn

Oxy hóa axetaldehyt

Axetaldehyt được oxy hóa bằng oxy không khí với xúc tác ion kim loại như mangan, coban, crom hoặc peroxit.
2CH₃CHO + O₂ → 2CH₃COOH
Axetaldehyt cũng có thể được điều chế từ etylen thông qua phản ứng Wacker, sau đó tiếp tục oxy hóa thành axit axetic.

Oxy hóa butan

Trong công nghiệp, butan được oxy hóa ở nhiệt độ cao với xúc tác để tạo axit axetic.
2C₄H₁₀ + 3O₂ → 4CH₃COOH + 2H₂O

• Hiệu suất cao
• Sản phẩm có độ tinh khiết tốt
• Công nghệ và xúc tác phức tạp

Chuyển hóa etylen

Etylen được chuyển trực tiếp thành axit axetic với xúc tác palladium, kết hợp acid heteropoly như axit tungstosilicic.

Phương pháp này phù hợp cho các nhà máy quy mô nhỏ và trung bình (100.000 – 250.000 tấn/năm), tùy thuộc vào giá etylen.

Lên men oxy hóa (sản xuất giấm)

Vi khuẩn axit axetic oxy hóa etanol thành axit axetic khi có đủ oxy.
C₂H₅OH + O₂ → CH₃COOH + H₂O
Nguyên liệu thường là rượu vang, rượu táo, ngũ cốc, gạo hoặc khoai tây lên men.

Lên men kỵ khí

Một số vi khuẩn kỵ khí (như Clostridium) có khả năng chuyển đổi trực tiếp đường thành axit axetic mà không qua trung gian etanol.
C₆H₁₂O₆ → 3CH₃COOH

Bảng so sánh các phương pháp điều chế axit axetic

Trong công nghiệp hiện đại, phương pháp cacbonyl hóa methanol được sử dụng rộng rãi nhất để sản xuất axit axetic. Trong khi đó, các phương pháp lên men chủ yếu được áp dụng trong sản xuất giấm và lĩnh vực thực phẩm.

Những ứng dụng quan trọng của axit axetic trong cuộc sống

Axit axetic (CH₃COOH), còn gọi là acid ethanoic, là một axit hữu cơ quan trọng, được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp, y học, thực phẩm và đời sống hằng ngày.

Ứng dụng của axit axetic trong công nghiệp

Axit axetic là nguyên liệu nền tảng trong nhiều ngành sản xuất hóa chất và vật liệu:

• Sản xuất monome vinyl axetat (VAM)
  Đây là ứng dụng lớn nhất, chiếm khoảng 40–45% tổng sản lượng axit axetic toàn cầu. Vinyl axetat được dùng để sản xuất:
  • Polyvinyl acetate (PVA) – keo dán gỗ, keo công nghiệp
  • Sơn, chất kết dính
• Sản xuất cellulose acetate
  Ứng dụng trong:
  • Phim ảnh
  • Sợi dệt
  • Nhựa kỹ thuật
• Nguyên liệu sản xuất hóa chất khác
  • Axetic anhydride: dùng trong sản xuất aspirin, thuốc nhuộm, nhựa
  • Các loại este (ethyl acetate…): dung môi cho sơn, mực in, nhựa
• Dung môi công nghiệp
  Axit axetic băng là dung môi protic phân cực tốt, được dùng trong:
  • Tổng hợp hữu cơ
  • Hóa phân tích
  • Phòng thí nghiệm lâm sàng (dung giải hồng cầu, đếm bạch cầu)
• Ngành dệt nhuộm, cao su, xi mạ
  • Điều chỉnh pH
  • Nhuộm màu vải
  • Làm sạch bề mặt kim loại
• Xử lý và làm sạch
  • Tẩy cặn vôi trong ấm đun nước, vòi nước
  • Làm sạch bề mặt kim loại trong quy trình sản xuất

Ứng dụng của axit axetic trong công nghiệp thực phẩm

Axit axetic thực phẩm (thường ở nồng độ 4–8%) đóng vai trò rất quan trọng:

• Sản xuất giấm ăn (nồng độ 5–7%)
  • Gia vị phổ biến
  • Chất bảo quản tự nhiên
• Bảo quản thực phẩm
  • Ức chế vi khuẩn và nấm mốc
  • Kéo dài thời gian bảo quản đồ hộp, rau quả, thực phẩm muối chua
• Tạo vị chua và điều vị
  • Dưa chua, cà muối, salad
  • Nước sốt, nước chấm
• Quy trình lên men
  • Sản xuất giấm táo, giấm trắng, giấm rượu

Ứng dụng của axit axetic trong y học

• Kháng khuẩn – khử trùng
  • Dung dịch axit axetic pha loãng khoảng 1% được dùng để:
    • Khử trùng
    • Ngăn ngừa nhiễm trùng
    • Tiêu diệt vi khuẩn
• Dược phẩm
  • Nguyên liệu sản xuất một số loại thuốc
  • Dùng trong bào chế thuốc (ví dụ: thuốc nhỏ tai)
  • Được nghiên cứu và ứng dụng trong hỗ trợ điều trị tiểu đường

Vai trò của axit axetic đối với sức khỏe con người

Khi sử dụng ở nồng độ phù hợp (chủ yếu thông qua giấm):

• Hỗ trợ kiểm soát đường huyết
  • Ức chế quá trình thủy phân đường đôi thành đường đơn
  • Giảm tăng đường huyết sau ăn
• Hỗ trợ giảm cân
  • Giúp hạn chế tích tụ mỡ trong cơ thể và gan
  • Giảm lượng calo nạp vào
  • Giấm táo thường được dùng như phương pháp giảm cân tự nhiên
• Chống lão hóa
  • Đặc biệt với giấm táo, được xem là biện pháp hỗ trợ làm chậm quá trình lão hóa
• Hỗ trợ điều trị sỏi thận (theo dân gian và nghiên cứu nhất định)
  • Axit axetic có thể phản ứng tạo muối trung hòa
  • Góp phần hỗ trợ làm tan sỏi
    ⚠️ Cần sử dụng khoa học, hợp lý, tránh lạm dụng gây hại sức khỏe

Axit axetic băng được sử dụng để làm gì?

Axit axetic băng (nồng độ cao, gần như tinh khiết) chủ yếu được dùng trong công nghiệp:

• Sản xuất vinyl axetat
• Sản xuất Axetic anhydride
• Sản xuất các loại este
• Làm dung môi và chất trung gian trong tổng hợp hóa học

Axit axetic là một hóa chất đa năng, hiện diện từ công nghiệp nặng, thực phẩm, y học cho đến đời sống hằng ngày. Tùy vào nồng độ và mục đích sử dụng, axit axetic có thể vừa là gia vị quen thuộc, vừa là nguyên liệu chiến lược trong công nghiệp hóa chất.

Sự khác biệt giữa acid Axetic thực phẩm và acid Axetic đậm đặc

Acid Axetic thực phẩm và acid Axetic đậm đặc có cùng công thức hóa học nhưng khác nhau rõ rệt về nồng độ, mức độ an toàn và mục đích sử dụng.

• Acid Axetic thực phẩm
  Có nồng độ thấp, thường từ 4–6%, an toàn để sử dụng trực tiếp trong chế biến thực phẩm. Loại này được kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng nhằm đảm bảo sức khỏe người tiêu dùng.
• Acid Axetic đậm đặc
  Có nồng độ rất cao, khoảng 99–100%, chủ yếu dùng trong công nghiệp và phòng thí nghiệm. Đây là hóa chất ăn mòn mạnh, tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu sử dụng hoặc bảo quản không đúng cách.

>>>> xem thêm: bơm màng hóa chất

Axit Axetic có độc hại không?

Axit Axetic có thể gây nguy hiểm tùy vào nồng độ và mức độ tiếp xúc:

• Hít phải hơi axit: Gây kích ứng mũi, cổ họng, phổi; có thể dẫn đến khó thở, tổn thương đường hô hấp.
• Nuốt phải: Gây ăn mòn miệng và đường tiêu hóa, có thể dẫn đến nôn mửa, tiêu chảy, suy thận, trụy tuần hoàn và nguy hiểm đến tính mạng.
• Tiếp xúc với da hoặc mắt: Gây kích ứng, đỏ rát, mụn nước; nặng hơn có thể gây bỏng hóa chất chỉ sau vài phút tiếp xúc.

Lưu ý khi sử dụng axit acetic

• Luôn trang bị đầy đủ đồ bảo hộ: găng tay, kính bảo hộ, quần áo dài tay, khẩu trang hoặc thiết bị hô hấp khi cần.
• Tránh tiếp xúc trực tiếp với da, mắt và không hít phải hơi axit.
• Làm việc ở nơi thông thoáng, có sẵn nguồn nước sạch để xử lý sự cố.
• Khi axit dính vào da hoặc mắt, rửa ngay bằng nước sạch trong ít nhất 15 phút.
• Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, không tự ý pha trộn với các hóa chất khác, đặc biệt là các chất có tính ăn mòn mạnh.
• Với acid Axetic nồng độ cao, cần đặc biệt cẩn trọng vì có thể gây bỏng nghiêm trọng.

Lưu ý khi bảo quản axit acetic

• Bảo quản trong bình kín, ưu tiên bình thủy tinh hoặc nhựa HDPE, có nắp đậy chắc chắn.
• Đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, nguồn nhiệt, tia lửa và nguy cơ cháy nổ.
• Kho hóa chất nên tách biệt, xa khu dân cư và nguồn nước sinh hoạt.
• Giữ axit Axetic xa tầm tay trẻ em và vật nuôi.
• Không đổ axit trực tiếp ra môi trường hoặc cống rãnh; cần trung hòa (ví dụ bằng baking soda hoặc dung dịch NaOH) trước khi xử lý theo quy định an toàn và môi trường.

Đối với acid Axetic thực phẩm

• Không sử dụng quá liều lượng khuyến nghị.
• Lạm dụng có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày và mòn men răng.

Đối với acid Axetic đậm đặc

• Là hóa chất ăn mòn mạnh, bắt buộc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn.
• Luôn sử dụng thiết bị bảo hộ đầy đủ và bảo quản đúng tiêu chuẩn để tránh rủi ro cho con người và môi trường.

Bơm axit axetic (CH3COOH) nên dùng bơm gì ?

Để bơm axit axetic (CH3COOH), cần sử dụng máy bơm hóa chất chuyên dụng có vật liệu chống ăn mòn như inox 304/316, nhựa PP/PVDF, hoặc bơm màng khí nén (AODD) với màng bơm PTFE, để đảm bảo an toàn và hiệu quả do tính ăn mòn của axit, đặc biệt khi nhiệt độ cao. Các loại bơm từ cũng là lựa chọn tốt để tránh rò rỉ

Vật liệu phù hợp

• Inox 304/316/316L: Kháng axit axetic tốt, kể cả ở nồng độ thấp và nhiệt độ thường.
• Nhựa kỹ thuật (PP, PVDF): Thích hợp cho axit có tính ăn mòn mạnh và nồng độ cao.
• Màng bơm: PTFE (đối với bơm màng khí nén).

Loại máy bơm khuyên dùng

• Bơm màng khí nén (AODD): Giải pháp tối ưu, có thiết kế không phớt, vật liệu màng PTFE kháng ăn mòn tuyệt đối.
• Bơm từ: Lý tưởng cho hóa chất ăn mòn, giảm thiểu rò rỉ, không dùng phớt cơ khí.
• Bơm hóa chất đầu nhựa: Dùng nhựa PP, PVDF có khả năng kháng ăn mòn tốt.
• Bơm ly tâm hóa chất: Dùng vật liệu inox hoặc nhựa tương thích, phù hợp khi cần lưu lượng lớn.

Lưu ý các loại bơm chỉ bơm được dung dịch axit axetic không bơm được axit axetic băng dạng tinh thể

GODO Việt Nam nhà cung cấp bơm màng hàng đầu tại Việt Nam với 3 kho hàng lớn đáp ứng nhanh các nhu cầu của khách hàng về bơm hóa chất. Quý khách có nhu cầu tư vấn lắp đặt bơm màng khí nén, hãy liên hệ ngay với chúng tôi theo số hotline để được báo giá model máy phù hợp nhất.

nguyencuonggodo

Nguyễn Cường GODO đang làm Digital Marketing GODO  Việt Nam kinh nghiệm 10 làm việc trong lĩnh vực máy bơm màng