Axit oxalic là một hợp chất hóa học quen thuộc, được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực từ công nghiệp, sản xuất đến đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ axit oxalic là gì, có đặc điểm ra sao, mức độ nguy hiểm như thế nào và cần lưu ý gì khi sử dụng. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chi tiết về axit oxalic, bao gồm tính chất, ứng dụng thực tế cũng như những khuyến cáo quan trọng nhằm đảm bảo an toàn trong quá trình bảo quản và sử dụng.
Axit Oxalic là gì ? Đặc điểm, ứng dụng những lưu ý sử dụng Axit Oxalic
Axit oxalic là gì
Axit oxalic là một hợp chất hữu cơ có màu trắng, tồn tại ở dạng tinh thể trong điều kiện thường. Đây là một axit dicacboxylic, trong phân tử có hai nhóm carboxyl (-COOH), nên còn được gọi là axit ethanedioic. Axit oxalic có công thức hóa học là H₂C₂O₄, công thức triển khai là HOOC–COOH; ngoài dạng khan còn tồn tại ở dạng ngậm nước HOOC–COOH·2H₂O.
Axit oxalic được xem là một axit hữu cơ tương đối mạnh, mạnh hơn axit axetic, đồng thời có tính khử. Ở dạng tinh khiết, chất này không màu, không mùi, dễ tan trong nước, tạo thành dung dịch không màu với vị chua đặc trưng. Chính tính axit mạnh này là yếu tố then chốt giúp lý giải các phản ứng hóa học và sự tương tác của axit oxalic trong cơ thể.
Muối của axit oxalic được gọi là oxalat (các dianion của axit oxalic). Trong tự nhiên, axit oxalic và muối oxalat là thành phần sẵn có trong nhiều loại thực phẩm và thực vật như: sắn, rau chân vịt (rau bina, cải bó xôi), măng, súp lơ xanh, cải xoong, rau diếp, măng tây, khoai tây, cà tím, ngũ cốc, me chua, khế,… Hàm lượng axit oxalic trong mỗi loại thực phẩm là khác nhau.
>>> Xem thêm: axit clohidric là gì ?
Đặc điểm axit oxalic
Axit oxalic là chất rắn kết tinh, không màu, không mùi ở dạng tinh khiết. Chất này dễ tan trong nước và một số dung môi hữu cơ như ethanol, tạo dung dịch có vị chua đặc trưng. Axit oxalic khan có nhiệt độ nóng chảy khoảng 189,5C và có khả năng thăng hoa ở nhiệt độ cao.
Về tính chất hóa học, axit oxalic là một axit dicarboxylic nên có tính axit mạnh, có thể phân ly hai lần trong nước, giải phóng hai ion hydro. Đồng thời, nó thể hiện tính khử khi phản ứng với các chất oxi hóa mạnh như kali permanganat, tạo thành carbon dioxide và nước.
Ngoài ra, axit oxalic có khả năng tạo phức với nhiều ion kim loại như sắt, canxi và magie; các muối oxalat kim loại này thường ít tan trong nước và được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Axit oxalic cũng có thể tham gia phản ứng este hóa với rượu để tạo thành các este tương ứng.
Axit oxalic trong tự nhiên ở đâu
Axit oxalic và các muối của nó tồn tại khá phổ biến trong tự nhiên. Chúng được tìm thấy trong nhiều loại thực vật như rau muối, chua me đất, khế, hồ tiêu… Ngoài ra, lá chè cũng chứa hàm lượng axit oxalic tương đối cao so với nhiều loài thực vật khác, tuy nhiên lượng axit oxalic trong nước chè lại thấp do chỉ sử dụng một lượng chè nhỏ khi pha. Axit oxalic không chỉ có trong thực vật mà còn được tổng hợp ngay trong cơ thể con người thông qua quá trình trao đổi chất. Bên cạnh đó, một số loài nấm sợi, đặc biệt là các nấm thuộc chi Aspergillus, cũng có khả năng sản sinh ra axit oxalic.
Dựa trên hàm lượng axit oxalic có trong thực phẩm, có thể phân loại thành bốn nhóm chính. Nhóm rất cao bao gồm cám, hạnh nhân, hạt mè nguyên khô, rau dền, khế và các loại hạt hỗn hợp. Nhóm cao gồm hạt điều, đậu phộng, khoai tây, khoai lang, măng. Nhóm trung bình bao gồm hạt dẻ, bơ đậu phộng, hạt óc chó, khoai tây chiên, cà rốt, cần tây, sốt cà chua. Nhóm có hàm lượng thấp gồm cơm dừa, hạt hướng dương, măng tây nấu chín, bơ, bông cải xanh, bông cải trắng, bắp, dưa chuột và gạo.
Hàm lượng axit oxalic trong thực phẩm có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện đất, nước, phân bón và môi trường trồng trọt. Ngoài nguồn tự nhiên trong thực phẩm, axit oxalic còn có thể được tạo ra trong cơ thể do nấm, do quá trình biến dưỡng hoặc do sử dụng vitamin C liều cao kéo dài. Bên cạnh dạng tự nhiên, trên thị trường còn tồn tại axit oxalic công nghiệp – một axit hữu cơ có tính khử, thường được sử dụng để tẩy trắng, khử gỉ sét và tẩy vết bẩn.
Trong công nghiệp Axit oxalic được điều chế như thế nào
Axit oxalic có thể được điều chế tương đối đơn giản. Trong phòng thí nghiệm, phương pháp phổ biến là oxi hóa sucroza bằng axit nitric đóng vai trò chất oxi hóa, với vanadi(V) oxit làm chất xúc tác. Ở quy mô lớn hơn, người ta có thể điều chế oxalat natri bằng cách cho natri hydroxit (NaOH) nóng hấp thụ khí monoxit cacbon (CO) dưới áp suất cao, sau đó chuyển hóa thành axit oxalic.
Ứng dụng của axit oxalic
Mặc dù axit oxalic được biết đến là có tác hại nếu tồn tại trong thực phẩm, nhưng không thể phủ nhận đây là một hợp chất hóa học có nhiều ứng dụng hữu ích trong công nghiệp và đời sống.
Trong ngành công nghiệp, axit oxalic được sử dụng làm chất cẩn màu trong công nghiệp nhuộm, giúp cải thiện chất lượng và màu sắc sản phẩm dệt may. Trong công nghiệp nhẹ, axit oxalic được dùng để chế tạo da thuộc, đánh bóng đá hoa cương và xử lý nước. Ngoài ra, hóa chất này còn được ứng dụng trong tẩy rửa bản kẽm trong ngành in ấn, chế tạo dung dịch làm sạch thiết bị điện, cũng như kết tủa, phân tách và phân tích kim loại đất hiếm trong ngành luyện kim.
Trong ngành dược, axit oxalic được sử dụng khá rộng rãi, đặc biệt trong quá trình chế tạo các loại thuốc như Terramycin, Acheomycin và Borneo. Bên cạnh đó, axit oxalic còn đóng vai trò là chất trung gian trong tổng hợp hóa hữu cơ và được dùng trong sản xuất phân bón.
Trong chế biến gỗ, dung dịch axit oxalic được dùng để tẩy trắng và phục chế đồ gỗ, nhờ khả năng loại bỏ lớp bề mặt gỗ bị khô, làm lộ ra lớp gỗ mới bên dưới. Với khả năng tạo phức với ion kim loại, axit oxalic còn là chất tẩy rửa hiệu quả, giúp loại bỏ gỉ sét, vết bẩn cứng đầu trên kim loại và quần áo.
Trong nông nghiệp, axit oxalic ở dạng dễ bay hơi được sử dụng làm thuốc trừ sâu, đặc biệt để diệt bét Varroa trong nuôi ong mật, đồng thời đôi khi được dùng như chất diệt khuẩn và diệt nấm. Ngoài ra, trong phân tích hóa học, axit oxalic còn được sử dụng như chất chuẩn độ.
Trong đời sống gia đình, axit oxalic xuất hiện trong một số sản phẩm hóa chất tẩy rửa, được dùng để làm sạch bề mặt và đánh gỉ sét, phục vụ các nhu cầu vệ sinh thông thường.
Axit oxalic có hại không?
- Sự phát triển của chứng tự kỷ.
- Chứng suy nhược cơ thể
- Chứng âm hộ, đặc trưng bởi đau âm đạo mãn tính không rõ nguyên nhân.
Những lưu ý khi bảo quản và sử dụng axit oxalic
Bảo quản axit oxalic
Axit oxalic cần được bảo quản trong bao bì kín, có nhãn dán rõ ràng, đặt tại nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp, nhiệt độ cao và các nguồn có thể gây cháy.
Cần tránh bảo quản chung với các chất oxy hóa mạnh, chất ăn mòn, các bình xịt và các hóa chất dễ phản ứng khác.
Axit oxalic phải được để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi nhằm đảm bảo an toàn.
Lưu ý khi sử dụng axit oxalic
Axit oxalic có thể gây độc hại nếu sử dụng không đúng cách, do đó cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp an toàn:
- Luôn đeo găng tay, kính bảo hộ và khẩu trang khi tiếp xúc, đặc biệt là ở dạng bột.
- Tránh hít phải bụi, không để axit tiếp xúc trực tiếp với da và mắt.
- Không ăn, uống hoặc hút thuốc trong quá trình làm việc với axit oxalic.
- Rửa tay kỹ sau khi sử dụng.
- Sử dụng ở nơi thông thoáng khí.
- Pha loãng đúng hướng dẫn trước khi sử dụng.
Lưu ý về axit oxalic trong thực phẩm
Hiện nay, một số cơ sở sản xuất bún, bánh phở và các sản phẩm từ bột gạo sử dụng axit oxalic để tẩy trắng, giúp sản phẩm đẹp mắt hơn. Tuy nhiên, axit oxalic không được xem là chất phụ gia thực phẩm hợp pháp và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu tồn dư trong thực phẩm.
Axit oxalic là một loại axit hữu cơ tự nhiên, có trong một số loại thực vật mà con người vẫn sử dụng làm thực phẩm. Khi tiêu thụ các thực phẩm có chứa axit oxalic, cần lưu ý:
- Có thể loại bỏ bớt axit oxalic bằng cách cắt, xay, nghiền hoặc nấu chín thực phẩm.
- Nên kết hợp sử dụng với thực phẩm hoặc thuốc chứa canxi, magie, kali.
- Người mắc các bệnh về thận, gút, thấp khớp, đau mãn tính vùng âm hộ nên hạn chế sử dụng thực phẩm có hàm lượng axit oxalic cao.
Nguyễn Cường GODO đang làm Digital Marketing GODO Việt Nam kinh nghiệm 10 làm việc trong lĩnh vực máy bơm màng
